ΔΗΜΟΣ ΜΑΣΤΙΧΟΧΩΡΙΩΝ
Εμπορειός
Στη νοτιοδυτική πλαγιά του λόφου του Προφήτη Ηλία, οι ανασκαφές έφεραν στο φως τον αρχαίο οικισμό του Εμπορειού. Ο οικισμός ιδρύθηκε από τους Ίωνες τον 8ο αιώνα π.Χ. και εγκαταλείφθηκε στο τέλος του 2ου αιώνα π.Χ. Στην κορυφή του λόφου υπάρχει οχυρωμένη ακρόπολη, η οποία περικλείει ένα μεγαρόσχημο κτίριο με ένα ναό του 6ου αιώνα π.Χ. αφιερωμένο στην Αθηνά. Έξω από τα τείχη της ακρόπολης, στη δυτική πλαγιά του λόφου, υπάρχουν οικοδομικά λείψανα κατοικιών. Στο πεδινό μέρος του οικισμού, αποκαλύφθηκε δεύτερο ιερό (6ος π.Χ. αιώνας-1ος π.Χ. αιώνας), του οποίου σήμερα σώζονται ελάχιστα τμήματα.
Το Κάστρο της Χίου βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του λιμανιού της πόλης της Χίου και έχει έκταση περίπου 180.000 τ.μ.. Το Κάστρο περιλαμβάνει κατοικημένη περιοχή, η οποία περικλείεται από πέτρινα τείχη, τα οποία αποσκοπούσαν στην προστασία του πληθυσμού από ναυτικές επιθέσεις και πολιορκίες.
Οι ανασκαφές ανάγουν την ύπαρξη του Κάστρου της Χίου στους ελληνιστικούς χρόνους, και παρόλο που ποτέ δεν εγκαταλείφθηκε, λόγω των πολλαπλών επιθέσεων που δεχόταν από φιλόδοξους κατακτητές, άλλαζε συνεχώς όψη. Στις μέρες μας το Κάστρο της Χίου ταυτίζεται περισσότερο με την εποχή της Γενουατοκρατίας (1346 -1566 μ.Χ.), τη σύντομη Ενετική κατάληψη του Κάστρου το 1694-1695, αλλά και την μετέπειτα οθωμανική περιόδο. Το Κάστρο της Χίου πάντοτε αποτελούσε το διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο του νησιού, ωστόσο την εποχή της Γενουατοκρατίας γνώρισε την ενδοξότερη εποχή στην ιστορία του.
Η Νέα Μονή
Στο κέντρο του νησιού, 12 χιλιόμετρα από τη Χώρα, η Νέα Μονή, παγκοσμίου φήμης μεσαιωνικό μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς, προστατευόμενο από την UNESCO (από το 1990), θεωρείται το σημαντικότερο αξιοθέατο του νησιού. Το ιστορικό μοναστήρι ιδρύθηκε το 1042 και εορτάζει στις 23 Αυγούστου (Κοίμηση της Θεοτόκου).
Η περίοδος ακμής του μοναστηριού ήρθε στην υστεροβυζαντινή περίοδο, όπου η μονή αριθμούσε, χωρίς υπερβολή, μία χιλιάδα μοναχών, ενώ η περιουσία που εκμεταλλευόταν αντιστοιχούσε στα δύο τρίτα των συνολικών κτημάτων της Χίου. Σημαντικές καταστροφές υπέστη το μοναστήρι με την πυρπόληση και τη λεηλασία των Τούρκων το 1822, και στον μεγάλο σεισμό του 1881.
Η μονή ξεχωρίζει για τα θαυμάσιας τέχνης ψηφιδωτά του, φτιαγμένα από καλλιτέχνες της Κωνσταντινούπολης, με τεχνοτροπία που υπήρχε στα αυτοκρατορικά ανάκτορα της Βασιλεύουσας. Μαζί με τη Μονή του Οσίου Λουκά στη Βοιωτία και τη Μονή Δαφνιού τα ψηφιδωτά της Νέας Μονής θεωρούνται τα κορυφαία μεσαιωνικά δείγματα αυτής της τέχνης στον ελλαδικό χώρο. Μεταξύ άλλων, οι παραστάσεις της Βάπτισης, της Ανάστασης και της Σταύρωσης, στο Καθολικό του μοναστηριού συγκροτούν ένα αριστουργηματικό τρίπτυχο που αποπνέει πνευματικό κάλλος